• Overweging bij Spreuken 9, 1-18 en Matteüs 25, 1-13: wat is wijsheid?                                                                                                                  

     

    We hoorden zojuist over Vrouwe Wijsheid en over vijf wijze meisjes met gevulde olielampen. Veel positieve vrouwelijke energie vandaag. Wat is de wereld zonder deze energie! Dat wist de Schepper al vanaf het begin. In hoofdstuk 8 van het boek Spreuken staat tenminste dat God als eerste Vrouwe Wijsheid schiep. Zij was zijn lieveling, een bron van vreugde, elke dag opnieuw, zo staat er. Vreugde is de grondtoon van scheppend bezig zijn. Zo is het voor de Schepper, maar zo kan het ook voor ons zijn. Als Vrouwe Wijsheid maar toegang krijgt tot onze ziel, tot de bron waaruit wij proberen te leven.

     

    Het valt me op de katholieke geloofsgemeenschap en uw gemeente op twee terreinen intensief samenwerken. Het ene is de diaconie; de samenwerking in een steeds actiever wordend Diaconaal Overleg IJsselstein. Het andere terrein is de laatste tijd dat van de christelijke meditatie. Marion Korenromp en Irene van der Meulen leiden samen groepen, die snel volgeboekt zijn. Het zijn twee soorten activiteit die erg van elkaar verschillen. Bij diaconie treedt je naar buiten; bij meditatie ga je naar binnen. De beweging is de andere kant op, maar beide bewegingen hebben elkaar broodnodig. Door voldoende bezinning loop je jezelf minder gauw voorbij. En door inzet voor de samenleving in het klein en in het groot krijgt ons leven meer betekenis. Toen ik veertig jaar geleden voor het eerst in Taizé kwam, werd daar gesproken over “lutte et contemplation”, strijd en aanbidding. Vanuit de lezingen van vandaag zou je kunnen zeggen: vrouwe Wijsheid krijgt de ruimte, is onze muze, helpt ons scheppend bezig te zijn, als steeds opnieuw zoeken naar een goede balans tussen actie en contemplatie, tussen inzet en bezinning. 

     

    Als christenen zich bezinnen komt snel de bijbel op tafel. Kerkdiensten in onze beide kerken zijn ondenkbaar zonder lezingen uit de Schrift en een overweging of preek die daar bij aansluit. Als er in een kerk te weinig balans is, te weinig wisselwerking tussen contemplatie en actie, dan is dat te zien aan de verkondiging. Straalt ze liefde en wijsheid uit, of blijven we steken in goedbedoeld moralisme? Laat ik even alleen over mijn eigen kerk spreken, want ik ken de preekcultuur hier niet. In katholieke vieringen is het hard nodig dat vrouwe Wijsheid vaker langskomt. Er is een hoop goede wil; daar ligt het niet aan. Het boek Spreuken zegt: “Berisp een wijze, en hij mag je graag”. Verstandige voorgangers zullen Vrouwe Wijsheid omhelzen als zij hen, en ook mij, berispt omdat ze iets wezenlijks mist. Die berisping is nodig als de preek in een bepaald schema gevangen zit. Ik betrap mezelf en anderen nogal eens op de volgende werkwijze: je leest een tekst, gaat na wat de moraal van het verhaal is, en houdt die moraal vervolgens voor aan de kerkgangers. En daar blijft het dan bij. Bijvoorbeeld vandaag: denk erom dat je Vrouwe Wijsheid volgt en niet Vrouwe Dwaasheid; denk erom dat je jezelf niet voorbijloopt, zorg ervoor dat je bezield blijft, dat je je innerlijke lamp gevuld houdt. Want dan kun je bijdragen aan het Koninkrijk van God; dan ben je goed toegerust voor het bruiloftsfeest van de Heer.

     

    Wat is er dan mis met deze werkwijze? We komen toch hier voor een stukje bezieling, voor een oprechte vermaning, die ons als zondaars op het goede spoor houdt? Jazeker. Maar als een preek vooral bestaat uit morele oproepen, dan onthoudt een voorganger aan de kerkgangers het belangrijkste: de inwijding in het geheim van Gods liefde voor ons, kwetsbare en zoekende mensen. Christenen zijn nogal eens mensen met een heel hoge moraal. We hebben zoveel goede bedoelingen, voelen onszelf soms zelfs de betere mensen. Buitenstaanders noemen ons soms spottend “Gutmenschen”. In dat spotten kan wijsheid zitten. Met “Gutmenschen” is bedoeld: mensen met te weinig realiteitszin. Ze staan met hun mooie woorden te weinig met de benen in de modder. Ze hebben de mond vol over waarden en normen, en over God. Maar er te weinig zelfkritiek en humor; teveel hypocrisie. En ook dat verhaal over God hangt in de lucht en overtuigt niet.

     

    Het zijn harde woorden die buitenstaanders kunnen spreken. Maar hebben ze niet een beetje gelijk? Laat ik het over mijn eigen kerk hebben. De katholieke kerk in Nederland is behoorlijk in crisis; ze vergrijst en verdampt. Wat is wijsheid? In de eerste lezing van vandaag wordt ze verpersoonlijkt. Vrouwe wijsheid is iemand die ons en anderen recht in de ogen kijkt en door alle valse vroomheid heenkijkt. In het Vaticaan lijkt ze de laatste jaren een graag geziene gast. Er zijn geen vrouwelijke kardinalen. Maar Vrouwe Wijsheid is er volgens mij druk aan het werk. Dat is te merken aan paus Franciscus. Hij inspireert door zijn bezielende boodschap. De meest korte samenvatting daarvan is: zoek meer het contact met de armen, en zoek meer het contact met God. Laat dat nou net de punten zijn waar onze gemeenschappen hier in IJsselstein het meest samenwerken: de diaconie en de meditatie! Het is iets om blij van te worden. Meer realiteitszin, meer verbondenheid met de armen, én meer contact met God; dat lijkt het geschenk dat Vrouwe Wijsheid ons wil laten ontdekken.

     

    Zelf ben ik veel met diaconie bezig. Jarenlang heb ik bijvoorbeeld hier in IJsselstein geprobeerd meer contact met de moskee te krijgen. Hoe denken ze, wat doen ze, hoe geloven ze, is er samen te werken? Het was een grote vreugde toen het eindelijk, vanuit het Diaconaal Overleg, mogelijk bleek een echte inhoudelijke ontmoeting te organiseren. Marokkanen horen overwegend bij de arme kant van deze stad. Contact is dus belangrijk, en samenwerking. Maar vandaag wil ik juist de andere kant nog even wat uitdiepen: niet die van de actie maar van de contemplatie; christelijke contemplatie. Een van de meditatievormen waarmee Marion en Irene ons willen laten kennismaken is die van de zogenaamde Lectio Divina. Het is een manier van meditatief  Bijbellezen die al eeuwenlang in kloosters wordt beoefend. De belangstelling daarvoor neemt toe. Vorige week nog verscheen er een heel mooi boekje, geschreven door een abt van een trappistenklooster samen met een christelijk gereformeerde dominee; Dom Bernardus en Jos Douma. Dat boekje, met de titel “Lezen voor je leven”,  spreekt met erg aan. Maatschappelijk actieve katholieken zijn nogal eens erg doenerig; we nemen te weinig tijd voor gebed, zien de waarde ervan ook vaak niet meer. Ik zelf zoek ook nog te weinig de stilte. Maar als ik lees over het hoe en waarom van Lectio Divina, dan denk ik: dat zouden we veel meer moeten doen! Toen ik het las dacht ik aan een uitspraak van Augustinus. Die kent u waarschijnlijk wel. Hij luidt: “Onrustig is ons hart, tot het rust vindt in U”.

     

    Wat is dat dan, “rust vinden in God”? In het boekje wordt dat contemplatie genoemd. Het is waar Lectio Divina op uitloopt. Er komt ruimte voor contemplatie, voor de ontmoeting met God, als je eerst drie andere stappen hebt gezet rond een Bijbeltekst. De eerste is lezen: hardop een paar keer dezelfde tekst lezen. Vaak wordt dat individueel of in een kleine groep gedaan. Maximaal 20 mensen. Ieder neemt de tekst echt tot zich. Vooraf wordt gezegd: God wil tot jou spreken door deze tekst. Het is aan jou te ontdekken wat Hij jou persoonlijk te zeggen heeft. Dan moet je je dus eerst echt verplaatsen in de tekst. Hij moet gaan leven. Vervolgens volgt een stille meditatie. Je gaat na wat de tekst bij je oproept, aan gedachten en associaties, aan gevoelens. Waar blijf je hangen, waar wordt je geraakt en waarom zou dat zijn? Er wordt ruim de tijd genomen voor dit zelfonderzoek. De tekst is als een spiegel. Waarin herken ik mezelf terug? En wat vind ik daarvan? Bij de tekst uit Mattheüs 25 bleef ik bijvoorbeeld haken bij die meisjes wier olie opraakte. Ik weet het van mezelf: ik kan me verliezen in alsmaar bezig zijn voor de goede zaak. Ik heb de stilte en de ontmoeting met God hard nodig. Het kan zijn dat u bij heel andere woorden blijft haken. Kijk er thuis nog eens rustig naar als u wilt. Dit zelfonderzoek aan de hand van een Schrifttekst kan ons veel duidelijk maken. Maar Lectio Divina gaat verder.

     

    De derde stap is het gebed. Dom Bernardus verwoordt het in zijn boekje als volgt: Je spreekt tot God. “Je begint te vragen en te klagen, te zuchten en te juichen, te danken en te smeken. Je bidt om nog meer licht en inzicht.” Het is een heel persoonlijk gebed dus, recht uit het hart. Een dan is er de contemplatie. Bernardus schrijft dat het niet vanzelfsprekend is. “Het aanschouwen, het komen tot rust in de stille tegenwoordigheid van de Heer, is een genadegeschenk. Op dit geschenk kun je je wel voorbereiden maar je kunt de contemplatie niet afdwingen. Contemplatie is: dat je voorbij de woorden stil wordt, enkel geniet van Gods genadige aanwezigheid, je laat beminnen door de God die jou liefdevol en mild aankijkt.” Tot zover het citaat. Er zijn een aantal momenten in mijn leven geweest dat ik dit geschenk ontving; genoeg om te weten waar het hier over gaat, en ook hoe belangrijk dit geschenk is. Vrouwe Wijsheid krijgt veel meer ruimte in ons hart en in ons verstand als er in ons steeds weer die beweging is naar buiten en naar binnen: de realiteit echt leren kennen, met name die van de armen en van de aarde, en anderzijds de ruimte zoeken, waarin de liefde van God ons kan vervullen. Hoe waar is het wat Augustinus zei: “Onrustig is ons hart tot het rust vindt in U.”

     

    Ontmoetingskerk IJsselstein 5 november 2017